AFGANİSTAN’DA ÖZBEK VE TÜRKMEN TÜRKÇESİ

Özbek ve Türkmen Türkçesi’nin “2004 Afganistan Anayasasın”da resmiyet kazanmasının 22. yılı etkinliği, Dostum Vakfı tarafından, Ankara Keçiören Belediyesi Yunus Emre Kültür Merkezi Salonunda,  4 Ocak 2026 tarihinde gerçekleştirilmiştir.

Afganistan’ın eski Cumhurbaşkanı Birinci Yardımcısı Mareşal Abdul Raşid Dostum’un çocukları Batur Dostum,  Muhammed Yar Dostum ve Raile Dostum ev sahipliği yaptılar.

Organizasyonun düzenlenmesinde iş adamı Said Harun Sadaat’ın katkıları olmuştur.

Etkinliğe, Afganistan Cevizcan İl İmar Ekibi- NATO eski Eğitim Danışmanı sıfatımla davet edildim.

Etkinlikte, Afganistan’da görev yapmış eski bakanlar, eski Valiler, eski Milletvekilleri, Afganistan Junbesh Partisi Başkan Yardımcısı Gül Muhammed Erkin, Vahdat İslami Mardum Afganistan Parti Temsilcisi Qader Eskandari, Afganistan Eski Ulusal Güvenlik Danışman Yardımcısı Enver Sadat, Afganistan Junbesh Partisi Siyasi Komite Üyesi Abdulhamid Muradi, MAKÜ İlahiyat Fakültesi İslam Tarihi ve Sanatları Bölümü ABD öğretim görevlisi Doç. Dr. İzzetullah Zeki, Afganistan’da görev yapmış üst düzey eski bürokratlar yanında Türkiye’de master ve doktora eğitimini tamamlamış 50 den fazla uzman-akademik personel, Afgan ve Türkiye vatandaşları, Türk Dil Kurumu Başkan Yardımcısı Harun Şahin ve Göç İdaresi eski başkanlarından Gökhan Akyıldız hazır bulundular.

Afgan millî marşında 14 etnik grup var.

Afganistan’da 2011 yılında eğitim danışmanı olarak göreve başladığımda dikkatimi çeken ilk husus: Afganistan Millî Marşı’nda Afganistan’da yaşayan 14 etnik grubun isminin geçmesiydi. Bunlar: 1. Peştun, 2.Tacik, 3. Hazara, 4.Özbek, 5.Türkmen, 6. Beluç 7. Peşayi, 8. Nuristani, 9. Aymak, 10. Arap, 11. Kızılbaş, 12. Gucer, 13.Brahui, 14. Hindki’lerin isimleri Afgan Milli Marşı’nda yer almaktadır.

Afganistan’da resmi diller

 “2004 Afganistan Anayasası”nın 16. Maddesi hükümlerine göre; Afganistan genelinde iki resmi dil kabul edilmiştir. Birinci resmi dil Peştunca, ikinci resmi dil Darice’dir. 

Konuşulan bölgelere göre Özbekçe ve Türkmence başta olmak üzere Beluçça, Paşayice, Nuristanice, Pamiri dilleri’ Bölgesel resmi diller arasında yerini almıştır.

Dostum Vakfı Başkanı Raila Dostum:

Yaptığı açılış konuşmasında; “Dil sadece bir iletişim aracı değildir. Dil, konuşan halkları millet yapan, milletleri bir arada tutan en önemli yapı taşıdır. Özbek ve Türkmen Türkçesinin resmi diller arasına alınması kolay olmamıştır. Özbek ve Türkmen Türkçesi konuşan Türk soyluların sabırla, dirençle, fedakârlıkla ve ağır bedeller ödeyerek aldığı bu hakkın resmiyet kazanması, Afganistan’ın eski Cumhurbaşkanı Birinci Yardımcısı Mareşal Abdul Raşid Dostum’un verdiği çetin mücadele sonrasında sağlanmıştır.

Afganistan’daki uygulamada Özbekçe ve Türkmenceye gereken önem verilmemiştir. Yeterli ve nitelikli öğretmen yetiştirilmemiş ve görevlendirilmemiştir. Ders kitabı ve yardımcı ders kaynakları devletçe temin edilmemiştir.

Özbekçe ve Türkmen Türkçesini yaşatmak ve korumak görevimizdir.” Diyerek sözlerini tamamladı.

Diğer konuşmacılar dilin önemi, Türkçeye hizmetin Türklüğe ve İslam’a hizmet olduğunu, Afganistan’da yaşayan Türk soyluların Türk tarihindeki yeri ve günümüzdeki önemini vurguladılar.

Batur Dostum’un Kapanış konuşması

Kapanış konuşmasını Cünbiş-i Milli İslam Afganistan Parti Başkanı ve Dostum Vakfı Kurucu Başkanı Batur Dostum yaptı.

Afganistan’da eşit ve onurlu yurttaşlık için mücadele ettiklerini, 1992 yılında Komünizmin, 2021 yılında büyük bir komplo ile Taliban’nın geldiğini. Afganistan’ın Uluslararası bir terör örgütüne teslim edildiğini,

Afganistan’daki Taliban yönetimi tarafından geçen aylarda Cevizcan ve Semangan Üniversitelerindeki Türkçe tabelaların kaldırıldığını, milli şahsiyetimiz Ali Şir Nevai’nin büstünün yıkıldığını,

Cesur lider Mareşal Dostum’un karargâhları okul ve üniversite dönüştürdüğünü, Taliban yönetiminin Türk soyluların yaşadığı Kuzey Afganistan’daki şehir ve köylere diğer bölgelerden Peştunları getirerek yerleştirdiğini,  yaşadıkları bu toprakların gerçek sahibinin Türk soylular olduğunu, Cümbüş Partisini bölmek için gayretler görüldüğünü, baskı ve tehditler alınmış olsa da Afganistan Türklüğüne, Afgan halkına hizmetten geri durmayacaklarını ifade etti.

Afganistan’da Turan sevdalısı bir lider…

Afganistan’da yaşayan Türkmenlerin manevi lideri konumunda olan ve 30 Eylül 2019 tarihinde vefat eden Kızılayak Halifesi olarak ta bilinen, iki dönem parlamentoda milletvekilliği yapan Abdülkerim Mahdum’un Afganistan'daki okullarda Türk dilinde eğitim verilmesini ve Afgan Milli Radyosu'nda, Türkmen ve Özbek dilinde ikişer saat yayın yapılmasını sağladığını belirtmeden geçemeyeceğim.

Görev yaptığı yıllarda

Afganistan’da eğitim danışmanı olarak görev yaptığım 2011-2014 yılları arasında Afganistan’daki Haftalık Ders Dağıtım çizelgelerini inceleme fırsatım oldu.

Afgan Eğitim Sisteminde Temel Eğitim 2 kademeden oluşmaktadır. 1, 2, ve 3. Sınıflar Birinci Devreyi; 4, 5 ve 6. Sınıflar ikinci devresini oluşturmaktadır.

Orta Okulu 7, 8 ve 9. Sınıflardan; Lise seviyesi 10, 11 ve 12. Sınıflardan oluşmaktadır.

Haftalık Ders Dağıtım Çizelgesinde Birinci Resmi Dil;

Temel eğitim 1.devrede 6’, ikinci devrede 5, Ortaokul seviyesindeki sınıflarda 3’, Lise sınıflarında ise 2 saat verilmekteydi.

İkinci Resmi Dil; Temel eğitim 1.devresinde yok, ikinci devrede haftada 3, Orta ve Lise sınıflarında da 3’er saat verilmekteydi.

Haftalık Ders Dağıtım Çizelgesinde 3. Resmi dil, Dil dersleri arasında yerini almış ancak haftada kaç saat verilecekleri çizelgede gösterilmemiş. Ancak ders çizelgesinin altındaki açıklamada:

“ Bölgesel resmi diller, ait olduğu bölgelere göre aşağıdaki gibi verilecektir.

1. Temel Eğitimin birinci ve ikinci devrelerinde (1-6. Sınıflar) da normal derslerin yanı sıra haftada 3 saat,
2. Ortaokul (7.-9. Sınıflar) da normal derslerin yanı sıra haftada 2 saat verilecektir,
3. Lise 10 sınıfta normal derslerin yanı sıra haftada 2 saat verilecektir, 11 ve 12. Sınıflarda yok görülmekteydi.

Peştunca'yi birinci dil olarak kabul eden öğrenciler, Darice'yi ikinci dil olarak seçecektir.

Yabancı dil eğitim dersleri ilgili Eğitim Müdürlüklerince Bakanlık istişaresiyle belirlenecektir.” Şeklinde açıklamada bulunmaktaydı.

Türkiye’nin TİKA aracılığı ile Afganistan’da yaptığı çeşitli seviyelerdeki 48 okulda Özbek ve Türkmen Türkçesiyle eğitim öğretim yapılmaktaydı. Kızlar da okula gidebilmekteydi.

Türklüğe hizmet edenleri saygı ve minnetle anıyorum. Tanrı Türkü korusun ve yüceltsin…

Namık  Kemal YILDIZ